ديروز است ، حتى يك عمل از قبيل كتابت و گفتن شعر و ايراد خطبه و امثال آن كه امتداد زمانى دارد ، آخر آن بهتر از اول آن و بعضى بهتر از بعض ديگر خواهد بود . پس يك فرد از انسان ، نه در نفس خود و نه در آنچه كه مىكند ، سالم و خالى از اختلاف نيست و اين اختلاف هم يكى دو تا نيست ، بلكه اختلاف بسيار است . و اين خود قاعده اى طبيعى است و كلى كه در نوع بشر و در موجودات پايينتر از بشر جريان دارد ، چون همه در تحت سيطره تحول و تكامل عمومى قرار دارند و هيچ موجودى از اين موجودات را نخواهى ديد كه در دو آن پشت سر هم يك حالت داشته باشد بلكه لا يزال ذات و احوالش در اختلاف است . از اينجا روشن مىشود كه چرا در آيه شريفه اختلاف را مقيد به قيد « كثير » كرد و نيز روشن شد كه اين قيد توضيحى است نه احترازى ، مىخواهد بفرمايد : اگر اين قرآن از ناحيه خداى تعالى بود ، در آن اختلافى مىيافتند و اين اختلاف هم بسيار بود ، عينا نظير اختلاف بسيارى كه در هر موجود كه از ناحيه غير خداى تعالى و به دست غير او درست شده باشد ، هست و نمىخواهد بفرمايد : اختلافى كه در قرآن يافت نمىشود ، اختلاف بسيار است نه اختلاف اندك . و سخن كوتاه اينكه آنهايى كه اهل تدبر هستند اين معنا را از قرآن بطور ملموس و مشاهد مىيابند ، كه تمامى شؤون مرتبط به انسانيت يعنى در مرحله عقائد معارف مبدأ و معاد و خلقت و ايجاد و در مرحله اخلاق فضائل عامه انسانى و در مرحله عمل ، قوانين اجتماعى و فردى حاكم در نوع را در بر دارد و هيچ خرد و كلانى را فروگذار نكرده است و در مرحله قصص و آنچه مايه عبرت و اندرز است ، بياناتى دارد كه همه اهل دنيا را دعوت كرده است به اينكه اگر شك دارند كه اين كتاب از ناحيه خداى تعالى است ، مثل اين بيان را بياورند . همه اين معارف و اين مواعظ را به وسيله آياتى بيان فرموده كه در طول بيست و سه سال بتدريج نازل شده ، آن هم در حالات مختلف ، بعضى در شب و بعضى ديگر در روز ، بعضى در سفر و بعضى در حضر ، آياتى در حال جنگ و آياتى ديگر در حال صلح ، قسمتى در حالت ضراء و قسمتى در حال سراء ، بعضى در حال شدت و بعضى در حال رخاء و در عين حال وضع خود آيات از نظر بلاغت خارق العاده و معجزه آسا فرق نكرده ، معارف عاليه و حكمتهاى ساميه و قوانين اجتماعى و فرديش دستخوش نوسان و تغيير نگشته ، بلكه آنچه در آخر بيست و سه سال نازل شده به آنچه در اول نازل شده انعطاف و توجه دارد و جزئيات و شاخ و برگهايش همه به اصول و رگ و ريشه هايش بر مىگردد ، تفاصيل شرايعش با تجزيه و تحليل به حاق توحيد خالص